Aktualnie Bantu stanowią najliczniejszą grupę plemion Afryki Południowej, zarówno Wschodniej jak i Zachodniej. W Tanzanii z grupy Bantu żyją obecnie m.in. plemiona: Sukuma, Nyamwezi, Haya, Ngonde, Chagga, Gogo, Ngom, Masajowie. Bantu stanowi konglomerat ponad 450 języków. Ludy należące do bantuskiej grupy językowej, choć zróżnicowane antropologicznie i kulturowo, wykazują wiele wspólnych cech wierzeniowych i zwyczajowych.

 

W każdym z plemion Bantu oczekuje się, że normalna dorosła osoba powinna zawrzeć związek małżeński. Dla mężczyzny okres ten przypada zazwyczaj na 18. rok życia, a dla kobiety na 15. Zawarcie małżeństwa jest traktowane jako bardzo ważne wydarzenie, nie tylko dla partnerów i ich rodzin, ale dla całego plemienia. Unikanie wejścia w związeka małżeński i założenia rodziny uważane jest za obrazę, a nawet przestępstwo wobec plemienia. W takich przypadkach plemię potępia i odrzuca tego, kto odmawia zawarcia małżeństwa. J.Mbiti podkreśla, że: "W wielu plemionach afrykańskich istnieje przekonanie, że na początku istnienia rodzaju ludzkiego Bóg nakazał i pouczył ludzi, że mają zawierać związki małżeńskie i wydawać potomstwo".

 

W pojęciu plemion afrykańskich małżeństwo jest "instytucją społeczną, którą tworzą mężczyzna i kobieta, dążący do trwałego związku i jedności życia. Małżeństwo może być zawarte zarówno wobec władzy świeckiej lub zgodnie z obrzędami religijnymi, albo według zwyczaju religii mahometańskiej".

 

W niektórych plemionach afrykańskich o doborze partnerów do małżeństwa decydują sami partnerzy. I oni przygotowują się do urodzenia dziecka. Oczywiście tak jest przeważnie w teorii, bo w praktyce to nie oni decydują o małżeństwie. Przede wszystkim nie posiadają dostatecznej wiedzy o celach związku i nie bardzo wiedzą, jak się zachowywać w małżeństwie. Zwyczajowe przygotowanie do małżeństwa prowadzą zazwyczaj krewni - ciotki i wujkowie.

 

W plemieniu Udhuk np., kiedy rodziny już się poznają i gdy chłopak zadeklaruje chęć zawarcia małżeństwa z określoną dziewczyną, wybiera się w drogę i spotyka swoją dziewczynę na ścieżce, wtedy wzajemnie wyjawiają swoje intencje dotyczące małżeństwa. Jest to symbolem pewnej niezależności i dobrowolnej decyzji.

 

W plemieniu Makua, młody mężczyzna, który gotów jest zawrzeć związek małżeński, oświadcza to swoim rodzicom lub, gdy ci nie żyją, najbliższej rodzinie i najczęściej wujkowie przygotowują go do małżeństwa. Rozmawiają z rodzicami dziewczyny, poznają jej charakter. Jej uroda nie jest decydującym czynnikiem. Ważna jest historia rodziny. Jeżeli dziewczyna wyraża zgodę na małżeństwo, wówczas rozpoczynają się odpowiednie przygotowania, a więc omawianie warunków materialnych i spotkanie dwu rodzin z wymianą podarków mniej lub bardziej kosztownych. Spotkaniu towarzyszy ożywiona rozmowa zaczynająca się od wymiany formuł grzecznościowych i wkrótce potem przystępuje się do sprawy, do omawiania celu wizyty. Gościom podaje się w tym czasie posiłek. Po nim przywołuje się chłopaka i dziewczynę, a rodzice pytają ich o zamiary co do małżeństwa. Po wyrażeniu wzajemnej zgody i miłości oraz po ustaleniu wysokości "opłaty za przyszłą żonę" ustalonej przez ojca dziewczyny - partnerzy mogą spędzić razem noc. To bardzo ważny moment i na długo przedtem jest dokładnie ustalany w obu rodzinach. Plemię Makua uważa małżeństwo za święty, szlachetny zamiar założenia rodziny zgodnie z planem Bożym.

 

Mężczyzna pretendujący do małżeństwa i jego rodzina "wykupuje" żonę od jej rodziny. Podarunki za przyszłą żonę i ceny wykupu są niekiedy bardzo wygórowane, bo rodzina w ten sposób podnosi wartość córki i swojej rodziny, a kandydat do małżeństwa wyraża w tej formie szacunek dla dziewczyny i jej rodziny. Jest to ważny akt, bo determinuje dalsze stosunki między dwoma rodzinami i wpływa na stabilizację małżeństwa. Najczęściej koszt wykupywanej żony uiszczany jest w postaci zwierząt (krowy, cielęta, kozy, itp.) a ostatnio także w postaci pieniędzy. Wymiana darów była zawsze wyrazem zjednoczenia się dwóch rodzin. Jeżeli kontrakt małżeński nie został dotrzymany, należało zwrócić okup.

 

Przygotowanie do małżeństwa jest długotrwałym procesem, któremu towarzyszą obrzędy. Pierwszym stopniem jest spotkanie się młodych i wyznanie miłości oraz gotowości zawarcia związku małżeńskiego. Przy tej okazji następuje również wymiana podarków. Ten okres nazywa się przedmałżeńskim. Rodzice młodych wyrażają zgodę na ich zamiary małżeńskie. Czasem takie spotkania aranżują pośrednicy. W niektórych regionach, jak Rwanda, pierwszy kontakt podejmowany jest między ojcem chłopaka a jego dziewczyną. W okresie "zaangażowania" młodych składane są ofiary przodkom i duchom-stróżom rodziny.

 

W okresie przedmałżeńskim młodzi ludzie wprowadzani są w problemy związane z seksem, małżeństwem, życiem rodzinnym. W plemionach Bantu proces ten dokonuje się w okresie inicjacyjnym; młodych ludzi wprowadzają w sprawy małżeńskie ich rodzice i krewni. Stosowana jest również praktyka obrzezania mężczyzn i kobiet. Uważa się ją za akt religijny, ukazujący młodym ludziom, że powinni wziąć odpowiedzialność za wydanie potomstwa. W plemieniu Makua tylko mężczyzna obrzezany ma szanse na małżeństwo. Obrzezania dokonuje się w wieku dorastania, w 12 roku życia. Jest ono nakazane zwyczajem plemienia. Dziewczyna również nie może poślubić nieobrzezanego mężczyzny. Na miesiąc przed obrzezaniem chłopak odstawiony jest od swej matki i ćwiczony przez starszych (Namku), którzy przygotowują go do obowiązków wieku dorosłego. Po ukończeniu tych ćwiczeń następuje obrzezanie. Dziewczęta nie są poddawane w tym plemieniu obrzezaniu, ale również są trenowane i przygotowywane do przyszłego życia przez starsze kobiety z rodu i szczególnie uczulane na zachowanie dziewictwa do czasu zawarcia małżeństwa. Do obowiązków matki należy pouczyć córkę, aby nie stała się ofiarą gwałtu lub wykorzystania przez mężczyznę. Jeżeli dziewczyna zajdzie w ciążę przedmałżeńską, zostaje wyłączona z plemienia, a jej obecność traktowana jest jako zapowiedź złej wróżby, natomiast jej matka uważana jest za kobietę nieodpowiedzialną. Gdy dziewczyna odbędzie ćwiczenia wychowawcze (Matenguzi), wówczas staje się kobietą dorosłą, zdolną do małżeństwa.

 

Zwyczaje dotyczące małżeństw regulowane są normami społecznymi, np. istnieje zakaz zawierania małżeństw między bliskimi krewnymi lub członkami tego samego klanu, ponieważ takie małżeństwa przynoszą nieszczęścia, np. śmierć małżonków lub ich dzieci. W aspekcie moralnym, kulturowym i naukowym małżeństwa między bliskimi krewnymi, jak się okazywało, były nieszczęśliwe.

   

Sam obrzęd ślubu poprzedzony jest kilkoma rytualnymi czynnościami symbolicznymi. W plemionach Bantu, aby małżeństwo mogło być uznane konieczne jest, aby była wyrażona zgoda na nie między mężczyzną i kobietą, aby rodzice byli o tym powiadomieni, aby mężczyzna uiścił odpowiednią opłatę rodzicom dziewczyny i aby wszystko było przygotowane do zawarcia małżeństwa.

 

W okresie obrzędów ślubnych panna młoda przeprowadzana jest z jej domu do domu narzeczonego. Po uroczystościach ślubnych oboje małżonkowie na kilka dni są odizolowani od innych w domu. Jest to symbolem wskazującym na to, że młode małżeństwo wchodzi w nowe życie. Obrzędy i ceremonie uzupełniane są i kontynuowane po ślubie, a więc odbywają się modły w intencji młodych, aby im się dobrze wiodło, aby mieli błogosławieństwo w wydaniu potomstwa oraz w praktykowaniu zasad i zachowaniu właściwych małżonkom.

 

W plemieniu Makua, kiedy kobieta zamężna jest już w 6 miesiącu ciąży, to fakt ten po raz pierwszy rodzice małżonków zobowiązani są zapowiedzieć rodzinie i przyjaciołom z obu stron na uroczystym spotkaniu (Ikahi). Ciężarnej kobiecie może towarzyszyć tylko jej mąż. Kobiety tańczą, śpiewają, a treści piosenek zawierają pouczenia na temat ochrony ciąży i zasad moralnych, które należy zachowywać. Kobieta w ciąży aż do rozwiązania nie powinna utrzymywać żadnych kontaktów z innymi oprócz męża i najbliższej rodziny. Nie wolno jej widywać innych ani z nimi rozmawiać. Mąż również jest pouczany i ostrzegany, jak powinien zachować się jako mąż i ojciec dziecka. Starsze kobiety z plemienia Makua pouczają młode matki o tradycjach i przygotowują do porodu. Dodają im odwagi i przestrzegają, aby zachowywały zwyczaje, bo inaczej obróci się to przeciwko nim. Miejscowa akuszerka także bierze udział też w tych pouczeniach.

 

W plemionach Bantu małżeństwo uważane jest za obowiązek zrodzenia dzieci, stworzenia i utrzymania rodziny. Małżeństwo łączy przeszłość, teraźniejszość i przyszłość pokoleń - poprzez dziadków, swoje dzieci i wnuków. W pojęciu ogólnym i subiektywnym celem małżeństwa jest atrakcyjność i miłość, natomiast w pojęciu obiektywnym tym celem jest podtrzymanie gatunku. W afrykańskim ujęciu celem małżeństwa jest pomnażanie i rozpowszechnianie życia. Tak więc w plemionach Bantu uznawano za pełną i normalną osobę tylko taką, która po zawarciu małżeństwa miała dzieci. Im więcej ktoś miał dzieci, tym większym cieszył się autorytetem w plemieniu i uważany był za doskonałego i prawdziwego mężczyznę czy kobietę. Natomiast umrzeć bez związku małżeńskiego i bez potomstwa oznaczało odpaść od plemienia i stracić wszelkie związki z rodzajem ludzkim. Każdy członek plemienia, który nie chciał się żenić, tym samym skazywał się na to, że będąc bezżennym wyłącza się z plemienia i zostaje poza nim. Poprzez małżeństwo więc tworzona jest nowa rodzina. Ludzie Bantu pojmują małżeństwo jako: "umowę (kontrakt) między młodym mężczyzną i młodą kobietą. Według prawa zwyczajowego małżeństwo uznawane jest za instytucję, która jako pierwszy cel stawia sobie posiadanie potomstwa, a jako drugorzędny cel - wzajemną miłość między współmałżonkami i pomoc. Małżeństwo bezdzietne jest bezużyteczne.

 

Wśród ludów Bantu małżeństwo traktowane jest jako pierwsza i podstawowa baza wspólnoty społecznej. Ma ono utrwalać podstawowe i stałe kontakty wzajemne. Odgrywa też istotną rolę w uspołecznianiu członków, ponieważ w rodzinach poznaje się podstawowe wartości moralne, zasady postępowania, uczy się wyznaczania sobie i realizowania celów. W rodzinie wpaja się dzieciom poszanowanie norm społecznych, zachowywanie tradycji plemiennych, zachowanie się rodziców i krewnych.

 

Małżeństwo kształtuje nowe związki jedności mężczyzny i kobiety w celu ochrony pokolenia i dla ochrony tych, którzy będą wchodzić w związek. Podstawowym ich obowiązkiem jest wydanie potomstwa. Liczba zrodzonych dzieci świadczy o sile i mocy rodziny, a także o mocy jej nieśmiertelności: "Im więcej kobiety i mężczyźni pragną mieć dzieci, im więcej mają dzieci, tym większą wykazują moc nieśmiertelności w rodzinie...im więcej nas jest, tym większy jestem i ja". "W afrykańskich tradycyjnych wspólnotach kładło się nacisk w małżeństwie bardziej na produkcję dzieci niż na kontakty interpersonalne małżonków''. Tak więc zrodzenie potomstwa w plemionach Bantu jest traktowane jako pierwszy cel małżeństwa.

 

Małżonkowie zobowiązani są do wychowywania dzieci, tzn. do zaspokajania ich fizycznych potrzeb, powinni stworzyć odpowiednią atmosferę zapewniającą dziecku dojrzewanie do bycia odpowiedzialnym członkiem wspólnoty. Rodzice zobowiązani są do nauczania dzieci właściwych zachowań, postaw, do rozwijania uzdolnień, kształtowania przekonań, wierzeń, motywów postępowania, które świadczyłoby o dojrzałości i zdolności do podejmowania obowiązków członków wspólnoty. Rodzice odpowiedzialni są przed starszyzną plemienia, przed przodkami, duchami i przed Bogiem oraz przed duchami stróżami ich dzieci.

 

Funkcje w życiu rodzinnym podzielone są między mężczyzn i kobiety. Kobiety jednak zazwyczaj mają więcej pracy i odpowiedzialności niż mężczyźni. W niektórych plemionach stale jeszcze traktowane są jak niewolnice i bardzo poświęcają się dla całej rodziny i dla plemienia, z którego pochodzą.

 

Wśród znanych typów małżeństw najczęstsze są małżeństwa monogamiczne, w których jeden mężczyzna i jedna kobieta tworzą wspólnotę, łącząc się w jedno małżeństwo i stanowią jedność. W różnych kulturach znane są jeszcze inne typy małżeństw. Na przykład małżeństwa poligamiczne, małżeństwa poliandryczne. Istnieją również małżeństwa grupowe, w których zarówno mężczyźni jak i kobiety żyją wspólnie, tworząc wzajemne pary.

 

Podsumowując powyższe refleksje na temat małżeństwa w afrykańskich plemionach Bantu, należy stwierdzić, że w wielu plemionach małżeństwo ma charakter tradycyjny. Rodzina jest patriarchalna, choć pochodzenie w linii matki także ma określone znaczenie (na zachodzie występują społeczeństwa matrylinearne). Rodzina zamieszkuje w kraalu, czyli w podwójnej zagrodzie, gdzie każda żona ma prócz głównej chaty mężczyzny także swoją chatę, w której mieszkają też, aż do dojrzałości, jej dzieci, które następnie przenoszą się do zagród dla chłopców i dziewcząt. Obowiązkiem pierwszej żony jest podtrzymywanie ognia płonącego na cześć przodków przed jej chatą, jego wygaśnięcie uważa się za największe nieszczęście. Wspólne pochodzenie ogniska (oruzo) wyznaczało ród w linii męskiej; żeniący się synowie otrzymywali święty ogień od ojca. Całe życie wspólnoty skupia się wokół ogniska, które jednoczy żywych z przodkami. Ogień u Kikuju czy Nandi symbolizuje proces śmierci i zmartwychwstania i używa się go w rytuałach agrarnych. Miejsce rozpalania ognia jest terenem świętym, tak jak sakralnym narzędziem jest przyrząd do rozpalania ognia.

 

Zarówno przygotowanie do małżeństwa jak i same uroczystości weselne podlegają kontroli społecznej. Indywidualne upodobania młodych podporządkowane są społeczności plemiennej, która jednak wspiera i ochrania młode małżeństwa. Są to na ogół małżeństwa i rodziny trwałe, wielodzietne, z silnymi więzami rodowymi, zwyczajowymi i religijnymi. Rozwody bardzo rzadko są tolerowane i tylko ze względu na bezpłodność lub niewierność kobiety. Proces wychowywania dzieci dokonuje się w środowisku rodzinnym i społecznym, plemiennym. Główny akcent w życiu małżeńskim położony jest na wydanie potomstwa, im liczniejszego tym bardziej uznaje się, że rodzina spełnia swoje zadanie, nie tylko w wymiarze doczesności, lecz także w aspekcie wieczności – nie dopuszczenie do wygaśnięcia rodu.

 

 

 

 

Danuta Smiatek

 

 

 

 

Bibliografia:

·                    Andrzej Szyjewski „Religie czarnej Afryki”, wyd.: WAM 2005

·                    Ks. Prof. Czesław Cekiera, artykuł pt. „Pojęcie małżeństwa w afrykańskich plemionach bantu”

Praca  zaliczeniowa opcji "Os PALOP - Portugalskojęzyczne Kraje Afrykańskie" w Instytucie Filologii Romańskiej UJ