Poezja erotyczna Bocage'a

Manuel Maria Barbosa du Bocage (ur. 15 września 1765 r. w Setúbal, zm. 21 grudnia 1805 r. w Lizbonie) – poeta portugalski, najważniejszy przedstawiciel neoklasycznego nurtu literackiego arcadismo lusitano, a zarazem jeden z prekursorów romantyzmu w literaturze portugalskiej. Wykształcony, o liberalnych poglądach, prawdziwy duch Oświecenia, wiódł bardzo niespokojne życie, w czym identyfikował się z uwielbianym przez siebie Camõesem. Jako wojskowy wiele podróżował (Goa, Rio de Janeiro, Mozambik, Daman, Makao), nieraz dezerterując i przeżywając liczne przygody, również miłosne. W 1790 r. powrócił do Lizbony, gdzie spędził resztę życia, nie spowalniając jednak jego tempa. Jest to zresztą najbardziej znaczący okres w jego twórczości. Został członkiem stowarzyszenia poetów Nova Arcádia, gdzie przyjął pseudonim Elmano Sadino. W 1797 roku uwięziono go pod zarzutem libertynizmu i obrazy obyczajów. Postawiony przed trybunałem Inkwizycji i zmuszony do zweryfikowania swojej liberalnej postawy, Bocage zajął się przede wszystkim przekładem poezji na język portugalski i już w 1799 roku ponownie cieszył się wolnością. Praca nad tłumaczeniem francuskich, łacińskich i włoskich wierszy pochłonęła go przez resztę życia. Zmarł z powodu tętniaka kilka lat po wyjściu z więzienia.

Swoje utwory poetyckie Bocage wydawał w kolejnych zbiorach:

Rimas (pierwszy tom), 1791;

Queixumes do pastor Elmano, 1791;

Idílios marítimos, 1791;

Rimas (drugi tom), 1799;

Rimas (trzeci tom), 1804;

Improvisos, 1805;

Novos improvisos, 1805.

POEZJA EROTYCZNA BOCAGE’A

Manuel du Bocage nie jest pierwszym w historii literatury portugalskiej poetą uprawiającym lirykę erotyczną. Przykłady utworów tego typu znaleźć można już w średniowiecznych cantigas de escárnio e maldizer, w Cancioneiro Geral Garcii de Resende, w twórczości Gila Vicente czy Camõesa.

W XVIII wieku kulturę portugalską charakteryzował sztywny purytanizm. Moralność katolicka, ówczesna edukacja i liczne tabu społeczne sprawiały, że seksualność była postrzegana jako jedna z najciemniejszych stron ludzkiej natury. Ponadto cenzura skrzętnie modyfikowała teksty o „niestosownej” treści, a wszechobecna Inkwizycja ukracała poczynania ich autorów. Wszystko to powodowało, że ludzie nauki, sztuki i literatury tym bardziej czuli potrzebę wyrażenia się w pełni, przekroczenia granicy tego, co dozwolone, utwierdzenia swojej wolności i niezależności.

Można powiedzieć, że poezja erotyczna Bocage’a osiągnęła pułap, do którego nie udało się dotrzeć wcześniej żadnemu poecie portugalskiemu: po raz pierwszy pojawia się w niej jasna i jednoznaczna pochwała wolnej miłości. Dobrym przykładem jest utwór Pavorosa Ilusão da Eternidade – Epístola a Marília, stanowiący nie tylko krytykę konceptu Boga niewrażliwego na ludzkie cierpienie i karzącego za najmniejsze przewinienie, tak chętnie propagowanego przez kler, ale również zaproszenie tytułowej Marílii „do najstarszej w świecie ceremonii” („à mais velha cerimónia do mundo”), niezależnie od rygorystycznej moralności chrześcijańskiego społeczeństwa. Bocage nie wahał się atakować nawet uświęconej wielowiekowymi tradycjami instytucji rodziny, podważając w ten sposób najbardziej podstawowe z wyznawanych przez nie wartości. Szokował też wyuzdaniem, a czasem wręcz wulgarnością, nie bojąc się jej i bawiąc się nią, tworząc ciekawe gry słowne i skojarzeniowe.

Ta niepokorna postawa Bocage’a, związana nie tylko z jego liberalnymi poglądami na miłość, ale i na politykę, nie umknęła uwadze słynnego wówczas strażnika dobrych obyczajów społeczności Lizbony. Był nim nieprzejednany Pina Manique, intendent policji, za sprawą którego poeta został pozbawiony wolności i zmuszony do zrewidowania swoich poglądów. Trzeba przyznać, że o ile dwuletni pobyt w więzieniu nie wpłynął zasadniczo na filozofię życia Bocage’a, o tyle na pewno ostudził jego zapał i odwagę. Do końca życia bowiem poeta zajmował się poważnymi tłumaczeniami wierszy na język portugalski, wciąż zdradzającymi jego ogromny talent, ale już nie śmiałość do uderzania w najbardziej solidne podstawy moralności współczesnego mu społeczeństwa.

Dopiero w około 50 lat po śmierci Bocage’a opublikowano po raz pierwszy jego utwory erotyczne. W 1854 roku pojawiły się one w sześciotomowej kompilacji jego dzieł, ułożonej przez emerytowanego biografa Inocêncio da Silva. Zbiór ukazał się potajemnie, bez ujawniania nazwiska wydawcy oraz z fałszywym miejscem wydania – Brukselą. Podobne sytuacje były powszechne aż do ustanowienia republiki w 1910 roku: aby uniknąć cenzury i trybunału, publikacje portugalskie, często anonimowe, zawierały informacje wprowadzające czytelników w błąd. I tak, choć wydane w Portugalii, Poesias Eróticas, Burlescas e Satíricas Bocage’a podawały jako miejsce publikacji m.in. Brukselę, Rio de Janeiro, Londyn, Paryż, Amsterdam i Lipsk.

Inne dzieło poety, Cartas de Olinda a Alzira, stanowiące osobistą relację pierwszych doświadczeń seksualnych młodej dziewczyny, zostało wydane pod koniec XIX wieku bez podania podstawowych not wydawniczych – daty, miejsca czy wydawcy. Dopiero w 1915 roku, gdy republika przyniosła wolność słowa, wydawnictwo Guimarães Editores odważyło się na jego publikację.

Poezja erotyczna Bocage’a ponownie zeszła do podziemia z chwilą przejęcia władzy przez Salazara. Do Portugalii powróciła cenzura, a duża część dzieł poety trafiła na indeks ksiąg zakazanych. Powtarzały się sytuacje z XIX wieku: pojawiały się potajemnie anonimowe publikacje jego dzieł z fałszywymi informacjami dotyczącymi miejsca wydania.

U zmierzchu Nowego Państwa, pod koniec lat 60. wydawnictwo Artis opublikowało zbiór wszystkich wierszy Bocage’a. Całym przedsięwzięciem kierował biograf Hernâni Cidade, opatrując kompilację we wstęp, w którym uzasadnił decyzję wydania w ostatnim tomie całej poezji erotycznej, powołując się na tradycję erotyzmu w poezji portugalskiej. Być może właśnie ten fakt, jak również mała dostępność publikacji w księgarniach dla szerokiego kręgu odbiorców (ukazywała się ona zeszyt po zeszycie), ostudziły zapał cenzorów i oszczędziły im pracy.

Po Rewolucji Goździków (25 kwietnia 1974 roku) nastąpiły po sobie kolejne edycje dzieł Bocage’a, jednak już bez takiej dbałości o przybliżenie czytelnikowi kontekstu i tradycji portugalskiej poezji erotycznej, z jaką zrobił to Hernâni Cidade.

Biorąc pod uwagę legendarne roztargnienie Bocage’a (często nie podpisywał on swoich wierszy), nie można być pewnym autorstwa niektórych przypisywanych mu utworów. Szczegółowe badania dowiodły, że już pierwsze wydanie poezji erotycznej Bocage’a z 1854 roku zawierało także wiersze innych twórców (wśród nich Sebastião Xavier Botelho i João Vicente Pimentel Maldonado). Można wyjaśnić tę sytuację faktem, że poeta cieszył się powszechną sławą jako libertyn, toteż często uznawano, że anonimowe wiersze o podobnej tematyce wyszły spod jego pióra. Nie zmienia to jednak faktu, iż utwory te nadal stanowią integralną część Poesias Eróticas, Burlescas e Satíricas publikowanych w dzisiejszych czasach.

źródła:

http://www.arqnet.pt/dicionario/bocagemanuel.html

http://purl.pt/1276/1/erotismo.html

http://paginas.terra.com.br/arte/PopBox/bocage.htm

Przemek Dębowiak, filologia portugalska, 2 rok